Op zaterdag 30 december 1916 werd Grigori Raspoetin, een invloedrijke vertrouweling van de tsarenfamilie, in de vroege ochtenduren in Sint-Petersburg vermoord. De moord werd gepleegd door een kleine groep aristocratische samenzweerders rond prins Felix Joesoepov en grootvorst Dimitri Pavlovitsj en vond plaats in het Moikapaleis. Zij verliep chaotisch: een poging tot vergiftiging, meerdere schoten en een poging het lichaam te laten afdrijven naar zee volgden elkaar in korte tijd op.

Al snel was de politie op de hoogte, en binnen enkele dagen raakte het keizerlijk hof diep verdeeld. Zowel de vader van Irina als de moeder van de tsaar verzochten hem het gerechtelijk onderzoek te stoppen. De daders werden zonder proces verbannen en het onderzoek stilgelegd. Daarmee bleef de moord onbestraft, terwijl deze gang van zaken het politieke isolement van tsaar Nicolaas II en zijn vrouw Alexandra verder vergrootte.

De gebeurtenissen rond Raspoetins dood en de directe nasleep werpen een scherp licht op de bestuurlijke ontwrichting van het laat-tsaristische regime in de laatste maanden vóór de Februarirevolutie. Deze webpagina biedt een feitelijke reconstructie van de moord op Grigori Raspoetin en de politieke nasleep, geplaatst in een bredere context van elite-macht en gebrekkige controle.

Voorbereiding en misleiding

Al sinds 1915 liep Joesoepov  rond met het plan rond Raspoetin te vermoorden en de tsaritsa in een inrichting te laten opsluiten.¹ De reactionaire Trepov, het hoofd van de regering, had Raspoetin een fors bedrag aangeboden als hij de hoofstad onmiddellijk zou verlaten en eistte dat Alexandra en Protopopov, eveneens tegenstanders van de oorlog, de politiek vaarwel zegden.² Diverse familieleden van de tsaar en zijn vrouw eisten dat zou Raspoetin zou moeten worden verwijderd. Raspoetin wist dat hij zich in een uiterst lastig pakket bevond en besloot zijn correspondentie te verbranden.³

Joesoepov, die Raspoetin in de voorafgaande zes weken meerdere malen had ontmoet voor vermeende genezende behandelingen, nodigde hem uit bij hem thuis. Daarbij wekte hij de indruk dat zijn echtgenote, prinses Irina, uit Koreiz zou zijn teruggekeerd en dat Raspoetin haar zou kunnen ontmoeten en dat zijn ouders – tegenstanders van Raspoetin – niet thuis waren. Irina had echter geweigerd mee te werken en bleef bij haar schoonouders in het buitenverblijf op de Krim.⁴ Protopopov, de bevriende minister van Binnenlandse zaken, had hem eerder die avond aangeraden niet op de uitnodiging in te gaan.

Na middernacht begaf prins Felix Joesoepov zich samen met dokter Lazovert naar de woning van Raspoetin. Op dit ongebruikelijke tijdstip vermeed hij de hoofdtrap en nam een diensttrap op de binnenplaats, die uitkwam bij de keuken. Raspoetin stond onder bewaking van zowel de hofpolitie als de geheime dienst van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Na ongeveer een half uur keerden zij terug naar het recent gerenoveerde paleis aan de Moika. In het souterrain was de wijnkelder voorbereid; op de bovenverdieping wachtten de overige samenzweerders: grootvorst Dimitri Pavlovitsj, de ultra-rechtse politicus Vladimir Poerisjkevitsj, de officier Soechotin en de arts Lazovert. Zij wekten de indruk dat er een housewarming party gaande was met enkele vrouwen en muziek.⁵

De moord

In zijn memoires stelde Joesoepov dat hij Raspoetin thee en petit fours aanbood die met kaliumcyanide waren vergiftigd. Hij zou gitaar hebben gespeeld en zigeunerballades hebben gezongen. Poerisjkevitsj, een geheelonthouder, meende het openen van wijnflessen te horen. Raspoetins dochter ontkende later dat haar vader zoetigheden at en noemde deze voorstelling van zaken ongeloofwaardig. Lazovert verklaarde op zijn beurt dat hij geen dodelijk gif had gebruikt om zich als arts niet te compromitteren.

Toen Raspoetin, wel dronken, maar geen zichtbare tekenen van vergiftiging vertoonde, ging Joesoepov naar boven en keerde terug met een 7,65 mm Browning-revolver. Hij schoot van korte afstand; d.w.z. naast hem gezeten. De kogel drong via de borst het lichaam binnen, doorboorde maag en lever en trad aan de andere zijde weer uit.⁶ Raspoetin viel op de grond.

Schoten, vlucht en dood

Na enige tijd kwam Raspoetin bij bewustzijn en probeerde te ontsnappen. Via een nooduitgang bereikte hij de binnenplaats en strompelde naar de poort. Poerisjkevitsj werd door het lawaai gealarmeerd en rende naar buiten. Hij vuurde vier keer, één drong de rechter nier binnen en bleef in de wervelkolom steken.⁷ Raspoetin stortte neer in de sneeuw.⁸ Vervolgens plaatste Poerisjkevitsj zijn revolver op het voorhoofd. Smith vermeldde dat noch Hoare noch Rayner betrokken waren bij de moord .⁹

Het verminkte lichaam werd daarop naar binnen gedragen. De samenzweerders besloten Raspoetins kleren te verbranden, n.b. in een kachel van een stoomtrein, die ter beschikking stond van Poerisjkevitsj en Lazovert. Soechotin trok diens bontjas aan en vertrok samen met Dimitri Pavlovitsj en Lazovert in de auto van Poerisjkevitsj, om de indruk te wekken dat Raspoetin het paleis levend had verlaten.¹⁰

Twee politieagenten, die een snelle reeks schoten hadden gehoord en auto’s hadden zien vertrekken, overlegden op de nabijgelegen Pochtamtsky-brug. Eén van hen belde aan bij het paleis om de butler uitleg te vragen, maar is aanvankelijk weggestuurd.¹¹ In de tussentijd had Joesoepov bedacht een van zijn racehonden dood te schieten, om een verklaring te bieden voor het bloedspoor in de sneeuw. Twintig minuten later is agent opnieuw ontboden. Poerisjkevitsj verklaarde trots dat hij Raspoetin had doodgeschoten en verzocht hem hierover te zwijgen “in het belang van de tsaar”.¹² De agent rapporteerde zijn bevindingen evenwel aan zijn superieuren.¹³

De dag daarna

De volgende ochtend waren de dochters van Raspoetin, de tsarina en Vyroubova in paniek, want Raspoetin was nog steeds niet teruggekeerd. De verdenking viel al snel op Joesoepov. Uit een medische test bleek dat het bloed niet van zijn hond afkomstig kon zijn. Zowel Felix als Dmitri verzochten om een onderhoud, dat hen niet is toegestaan. Het onderzoek is voortgezet toen Raspoetins laars tussen de pijlers en en bloedsporen op de reling van de brug over de Kleine Neva werd gevonden. Pavlovitsj en Joesoepov kregen huisarrest opgelegd. Duikers slaagden er de volgende dag niet in het lichaam te vinden, dat inmiddels was afgedreven.

Pas op maandagochtend is Raspoetins lichaam ontdekt nabij de oever, ongeveer 140 meter ten westen van de Petrovski-brug.¹⁴ Vervolgens is  het lichaam overgebracht naar het mortuarium van het nabijgelegen Chesmenski-weeshuis. Die avond verrichtte de forensisch arts Kosorotov een autopsie, waaruit bleek dat hij veel cognac had gedronken, en dat de onmiddellijke doodsoorzaak het laatste schot was.¹⁵ Het officiële autopsierapport is tot op heden niet teruggevonden.¹⁶

Autopsie en vaststellingen

Bij het gerechtelijk onderzoek is vastgesteld dat Raspoetin op drie plaatsen was beschoten: een schot van opzij, van achteren en in het voorhoofd. Daarnaast constateerde hij meerdere ernstige bloeduitstortingen en aan de rechterzijde van het lichaam botbreuken, toegeschreven aan de val van de brug op een pijler. Er werd geen cyanide aangetroffen en evenmin water in de longen, waaruit kon worden afgeleid dat Raspoetin reeds was overleden voordat hij in een wak werd geworpen.¹⁷

Twee dagen later is Raspoetin begraven in het park van Tsarskoje Selo.¹⁸ De plechtigheid om 08.45 uur werd bijgewoond door het keizerlijk paar met hun dochters, de hofdame Vyrubova, Protopopov en een kleine kring vertrouwelingen. Of de dochters van Raspoetin ook aanwezig waren, is onduidelijk; hun moeder arriveerde eerst een paar dagen later uit Siberië.

Vervolg

Een week later, zonder verhoor of proces stuurde de tsaar grootvorst Dimitri Pavlovitsj naar het front en Felix Joesoepov in ballingschap. Daarmee voorkwam hij dat de moord op Raspoetin ooit aan een rechtbank werd voorgelegd of dat de daders zouden worden gefusilleerd, zoals Alexandra had geëist. De overige samenzweerders bleven ongestraft.¹⁹

Vrijwel de gehele keizerlijke familie bevond zich begin 1917 buiten de hoofdstad of onder huisarrest. De vader van Irina vroeg Nicolaas het onderzoek te stoppen, zoals ook de moeder van de tsaar deed. De tsaar trad nauwelijks nog in het openbaar op en zijn vrouw vreesde inmiddels voor hun leven. Het hof raakte politiek geïsoleerd, wat de bestuurlijke verlamming nog verder versterkte. Steeds meer politici kwamen tot de conclusie dat het probleem niet Raspoetin was, maar de tsaar zelf. Zoals een tijdgenoot het formuleerde: ‘De kogel die aan Raspoetin een einde maakte, trof de heersende dynastie in het hart.’ 

Februari revolutie

De Russische historicus F.A. Gaida benadrukt dat het kabinet-Golitsyn in de winter van 1916–1917 nog naar een koers zocht en dat de crisis eerder draaide om bestuurlijke zwakte en ontwrichte bevoorrading dan om een simpel graantekort.²⁰ In januari werd de opening van de Doema uitgesteld; binnen de regering pleitte Protopopov zelfs voor ontbinding. In februari 1917 escaleerde de situatie. Terwijl het kabinet dagelijks overleg voerde over de nijpende voedsel- en transportproblemen, hield de minister van Binnenlandse Zaken zich feitelijk buiten deze besprekingen. Demonstraties door ontwrichting van de voedselvoorziening in Petrograd liepen daarna snel uit de hand. Op 27 februari werd Protopopov gedwongen zich terug te trekken; kort daarop werden hij en de minister-president gearresteerd, waarmee het regeringsgezag in de hoofdstad feitelijk instortte. De overige ministers dienden hun ontslag in.

Het gerechtelijk onderzoek werd definitief gestaakt op bevel van Aleksandr Kerenski, de nieuwe minister van Justitie in de Voorlopige Regering.²¹ De keizerlijke familie kreeg huisarrest.

Het stoffelijk overschot van Raspoetin werd op 10 maart opgegraven en is heimelijk in een pianokist naar de keizerlijke stallen in Petrograd vervoerd. De volgende dag werd de kist de stad uit gebracht. Waarschijnlijk raakte de vrachtauto onderweg vast in de sneeuw, waarna de commandant besloot het lijk ter plekke te verbranden.²² Dit gebeurde in aanwezigheid van drie politiek actieve studenten van het nabijgelegen Polytechnisch Instituut.²³ Ook Russische bronnen vermoeden dat de resten in het ketelhuis van dat instituut zijn gecremeerd, zodat niets meer aan hem zou herinneren.²⁴

Bibliografie:

• Figes, Orlando (1996). A People’s Tragedy. The Russian Revolution 1891–1924. Jonathan Cape. ISBN0-224-04162-2.
• Massie, Robert K (2004) [originally in New York: Atheneum Books, 1967]. Nicholas and Alexandra: An Intimate Account of the Last of the Romanovs and the Fall of Imperial Russia(Common Reader Classic Bestseller ed.). United States: Tess Press. ISBN1-57912-433-X. OCLC62357914.
• Meiden, G.W. van der (1991). Raspoetin en de val van het Tsarenrijk. De Bataafsche Leeuw. ISBN9067072788.
• Moe, Ronald C. (2011). Prelude to the Revolution: The Murder of Rasputin. Aventine Press. ISBN1593307128.
• Nelipa, Margarita (2010). The Murder of Grigorii Rasputin. A Conspiracy That Brought Down the Russian Empire. Gilbert’s Books. ISBN978-0-9865310-1-9.
• Pares, Bernard (1939). The Fall of the Russian Monarchy. A Study of the Evidence. Jonathan Cape. London.
• Purichkevitch, Vladimir (1923). “Comment j’ai tué Raspoutine”. J. Povolozky & Cie.
• Radzinsky, Edvard (2000). Rasputin: The Last Word. St Leonards, New South Wales, Australia: Allen & Unwin. ISBN1-86508-529-4. OCLC155418190.
• Rasputin, Maria (1934). My father.
• Smith, Douglas (2016). Rasputin. MacMillan, London.
• Spiridovich, Alexander (1935). Raspoutine (1863–1916). Payot, Paris.
• Yusupov, Felix (1952) Lost Splendor, Ch. XXIII “The Moika basement – The night of December 29”.
• Prins Joesoepov, (1929) De dood van Raspoetin.

Referenties: